Asas Ajaran Sidi Ahmad Bin Idris

Ajaran Sidi Ahmad Bin Idris (rahimahullah)

Perkara asas yang menjadi tumpuan Sidi Ahmad didalam pengajarannya ialah pada Fiqh dan Tasawuf.

Fiqh

Dari sudut Fiqh, beliau menolak konsep bertaqlid pada mazhab dan menekankan supaya umat Islam kembali kepada sumber utama al-Qur’an, Sunnah dan Ijma’ para sahabat sebagai sumber Fiqh. Aliran yang dibawa Sidi Ahmad Bin Idris dalam ilmu Fiqh ini yang menolak taqlid pada mazhab dilihat ada persamaan dengan apa yang ditekankan oleh Shah Waliyullah ad-Dihlawi yang hanya menerima al-Qur’an, Sunnah dan Ijma’ sahabat sebagai sumber utama FIqh serta menolak Qiyass. Namun, ajaran Sidi Ahmad dalam ilmu Fiqh ini kurang popular, menentang arus dan ditentang oleh ulama’ Makkah ketika itu yang rata-rata mewajibkan taqlid pada satu-satu mazhab.

Penolakan beliau terhadap Taqlid pada zahirnya hampir sama dengan apa yang dibawa oleh Shaykh Muhammad Ibn Abdul Wahab dan Imam as-Shawkani.  Apa yang membezakan mereka ialah, Sidi Ahmad mempunyai interpretasi yang lebih menjurus kepada kesufian dalam mentafsir ayat-ayat al-Qur’an dan Hadis disamping tafsiran zahir seperti mana kita ketahui Sidi Ahmad Ibn Idris merupakan seorang yang berpegang pada huraian Ibn Hajar al-Asqalani. Penentangan terhadapnya diceritakan oleh muridnya Sidi Uthman al-Mirghani yang merekodkan seperti berikut:

“ Beliau (Sidi Ahmad) ditentang oleh orang Makkah dan sebab beliau ditentang adalah kerana beliau menekankan praktikaliti Sunnah dan tidak mengikut mazhab, hanya berpandukan pada al-Qur’an dan Sunnah sebagai sumber utama.”

Hakikatnya, tahap keilmuan beliau diiktiraf oleh ulama’ Mesir dan Yaman yang mengakui kemampuan beliau dari sudut ilmu untuk berijtihad. Sidi Ahmad Ibn Idris menyatakan :

“ Ijithad para Sahabat, Tabiin dan juga Sunnah Nabi bukanlah diluar kapasiti sesiapapun.” Maksudnya, sesiapa saja boleh berijtihad jika telah memiliki ilmu terhadap perkara tersebut.

Tasawuf

Dari sudut tasawuf, Sidi Ahmad Bin Idris membawa konsep Tariqa Muhammadiyya atau jalan yang ditelusuri oleh Nabi Muhammad. Ianya adalah satu-satunya jalan di mana hanya Nabi Muhammad seorang sahaja yang layak menjadi perantaraan antara hamba dengan Allah. Sidi Ahmad direkodkan telah berkata:

“ Guru-guru tariqat kami mengambil tariqat mereka melalui perantaraan (bi-wasita), tapi aku mengambil tariqat / jalan aku ini terus dari Rasulullah S.A.W tanpa sebarang perantaraan (antara aku dan Nabi), oleh itu tariqat ku ini ialah Muhammadiah Ahmadiah, permulaan dan pengakhirannya dengan cahaya Muhammad”

Konsep Tariqa Muhammadiah ini bukanlah sesuatu yang baru mahupun lama. Kerana mengikut kajian konsep ini lebih dahulu diperkenalkan oleh tiga orang ulama’ yang ulung, tidak mengenali antara satu sama lain tetapi membawa konsep yang sama iaitu fana’ fi Rasulillah. Menjadikan sunnah Rasul sebagai jalan mengenal Allah. Sidi Ahmad diperkenalkan dengan konsep ini secara tidak langsung oleh guru kepada gurunya Sheikh Abdul Aziz Dabbagh di Maghribi. Manakala di India terdapat ulama’ yang membawa Tariqa Muhammadiah ini iaitu Imam Mujaddid Ahmad Sirhindi yang kemudiannya membentuk Tariqa Naqsyabandiah Mujaddidi, dari warisan ilmu ulama’ ini lahirnya Shah Waliyullah ad-Dihlawi. Di Syria konsep tariqa Muhammadiah ini dipelopori oleh Shaykh Abdul Ghani an-Nabulsi.  Ketia-tiga ulama’ agung ini dikatakan orang pertama yang membawa konsep seperti ini dan mereka cuba mereformasikan ajaran tasawuf atau tariqa yang telah dipalitkan dengan perkara-perkara khurafat dan bidaah. Mereka cuba untuk membersihkan imej ahli sufi dan tariqat.

Pengajaran Sidi Ahmad pada asasnya dilihat tidak secara formal, dimana beliau pergi beliau akan mengajar kepada kumpulan-kumpulan muridnya yang tidaklah ramai dibandingkan dengan ulama’ lain. Namun, beliau menjalin hubungan yang erat dengan murid-muridnya ibarat hubungan bapa dengan anak. Beliau tidak membezakan muridnya dengan senioriti atau tahap-tahap tertentu. Beliau tidak juga mengamalkan amalan guru tarekat yang lain yang memberi khirqa atau pakaian sufi sebagai tanda ijazah atau keberkatan. Malahan, Sidi Ahmad tidak menjadikan keberkatan atau kemuliaan seorang guru sebagai syarat untuk mengenal Allah kerana baginya murid mestilah berhubung terus dengan Allah hanya melalui Nabi Muhammad tidak melalui sheikh-sheikh tariqat. Sidi Ahmad membuang amalan memanggil guru tarekat dengan panggilan mursyid atau shaykh sebaliknya menggantikan dengan gelaran Ustaz dengan bertujuan merendah supaya murid tidak taasub terhadap guru tariqat seperti mana yang berlaku dalam kebanyakan amalan sufi.

Dikatakan Sidi Ahmad pernah berguru dengan  Sheikh Muhammad Haya’ as-Sind yang juga merupakan guru kepada pengasa gerakan Wahabi, Ibn Abdul Wahhab. Gurunya inilah dikatakan memberi inspirasi kepada murid-muridnya supaya membebaskan tasawuf dari khurafat dan bidaah seperti memuliakan makam-makam para wali dengan melampau. Gurunya ini juga membawa konsep Tariqa Muhammadiah dari jalur Imam Ahmad Sirhindi. Namun yang mengikut guru ini adalah Sidi Ahmad, manakala Ibn Abdul Wahab lebih terpengaruh dengan pendapat Ibn Taimiyyah dan memilih jalan ektrim dengan membuang terus tasawuf dari ajaran Islam. Sidi Ahmad pernah memuji Sheikh Muhammad Abdul Wahhab sebagai mujaddid namun beliau tidak bersetuju dengan cara Ibn Abdul Wahab yang melampaui batas sehingga mengkafirkan mereka yang melakukan bida’ah dan hingga berlakunya pembunuhan sesame Muslim di Hijaz di zaman kemuncak gerakan Wahabi.

Ajaran SIdi Ahmad Bin Idris yang lebih memberi penekanan terhadap praktikaliti Sunnah Nabawi dalam kehidupan seharian menjadikan murid-muridnya progressif dalam membentuk masyarakat dan memerangi bidaah. Ini terbukti dengan Gerakan Mahdi di Sudan dari aliran muridnya Sidi Ibrahim ar-Rashid, Sanusiyah juga di Sudan hingga membentuk organisasi besar bahkan menjadi pemerintah Sudan serta aktif memerangi khurafat dikalangan tarekat sufi sehingga ada yang menyamakan mereka dengan Wahabi di Saudi, dan perjuangan Omar Mokhtar di Libya yang merupakan juga dari aliran muridnya Sidi Muhammad Ali as-Sanusi.

Jika melihat pada Tariqat Ahmadiah yang disebarkan oleh Haji Wan Musa di Kelantan dan muridnya Haji Wan Adam Kampung Laut menggabungkan kedua-dua aliran Tariqa Muhammadiah dari Sidi Ahmad Bin Idris dan juga Shah Waliyullah ad-Dihlawi. Dari sudut tasawuf mereka memakai ajaran Sidi Ahmad Bin Idris manakala dalam bidang Fiqh dan Falsafah mereka mengikut Tariq Shah Waliyullah. Pada hakikatnya Sidi Ahmad juga membawa pendekatan yang  hampir sama dengan Shah Waliyullah dalam bab Fiqh. Tidak hairan jika Haji Wan Musa dilabel Kaum Muda oleh ulama tradisional sezamannya tapi mengikuti tarekat sufi sebagai sumber kekuatan spiritual. Berbeza dengan aliran Kaum Muda di Tanah Melayu ketika itu yang menolak tarekat sufi seperti mana gerakan Wahabi di Saudi.

Advertisements

Haji Wan Adam (1906-1975)

TUAN GURU HAJI WAN ADAM ( 1906-1975 )

Picture1Nama beliau ialah Wan Adam Bin Che Ali Bin Che Senik (rahimahumullahu),lebih dikenali dengan panggilan Paksu Wan Adam Kg.Laut. Beliau dilahirkan sekitar tahun 1906M hasil perkongsian hidup ayahnya dengan ibu beliau, Wan Maimunah. Tiada maklumat yang tepat mengenai tarikh sebenar kelahiran beliau. Datuknya Che Senik, seorang guru Al-Quran berasal dari Champa, Kemboja yang kemudiannya berhijrah ke negeri Kelantan dan bermastautin di Kampung Laut. Beliau dilahirkan dalam keluarga yang besar dengan jumlah adik-beradik beliau kesemuanya 23 orang hasil perkahwinan ayahandanya, Che Ali dengan empat orang isteri. Ayahandanya Che Ali juga merupakan seorang guru Al-Quran yang ‘alim dan wara’ dan mengajar di Kampung Laut. Manakala bapa saudaranya, Che Tahir merupakan Imam di Masjid Lama Kampung Laut.

PENDIDIKAN BELIAU

Persekitaran keluarga beliau yang berpegang teguh pada ajaran agama menjadi pemangkin kepada dirinya untuk turut mencintai ilmu agama. Beliau mendapat didikan asas daripada ayahandanya sendiri. Seawal usia remajanya, beliau dihantar oleh ayahandanya untuk menuntut ilmu di Pondok Mufti Haji Wan Musa di Jalan Merbau, Kota Bharu, Kelantan. Beliau merupakan salah seorang daripada 3 orang murid yang paling disayangi oleh gurunya, al-‘Allamah Mufti Haji Wan Musa anak Tuan Tabal (rahmatullahi alaihima). Maka tidak hairanlah jika gurunya ini banyak mempengaruhi pemikiran beliau dalam memperjuangkan sunnah Rasulullah dengan mengangkat Al-Quran dan Hadis sebagai sumber utama terutamanya dalam masalah Fiqh Ibadah. Dengan gurunya inilah beliau menuntut ilmu Fiqh dan Tasawuf serta menerima ajaran Tariqat Ahmadiah.

Beliau tidak berkemampuan dari segi kewangan untuk menuntut ilmu ke Makkah, namun itu tidak menjadi halangan kepada beliau untuk menuntut ilmu agama. Beliau dihantar oleh gurunya, Mufti Haji Wan Musa untuk menuntut ilmu alat seperti bahasa Arab dengan Tok Kenali (rahmatullahi alaihi) yang terkenal sebagai pakar bahasa Arab di Kelantan ketika itu. Untuk mendalami ilmu hadis, beliau disuruh oleh gurunya Mufti Haji Wan Musa supaya berguru dengan Tok Khurasan (rahmatullai alaihi) seorang ahli hadis yang mengajar di suraunya di Kampung Sireh, Tok Khurasan merupakan satu-satunya ahli hadis yang ada di Tanah Melayu ketika itu. Paksu Wan Adam mempelajari kesemua 6 kitab hadis yang masyhur sebagai Sunan Sittah. Kecintaan beliau pada ilmu membawa beliau merantau ke Besut, Terengganu untuk menuntut ilmu dengan Tuan Guru Haji Abbas Besut, madrasah Haji Abbas Besut juga dikenali sebagai pusat pemikiran aliran Kaum Muda. Disamping itu beliau juga sempat berguru dengan seorang ulama’ dari Makkah yang datang menetap di Kampung Laut, iaitu Sidi Azhari (rahimahullah) yang merupakan salah seorang sheikh bagi Tariqat Ahmadiah dan juga pembawa aliran pemikiran yang dikenali sebagai Kaum Muda di Tanah Melayu ketika itu. (ulama’ ini kemudiannya kembali menetap di Makkah). Manakala berkenaan guru-guru beliau yang lain tidak didapati sumber yang jelas mengenainya.

Selepas tamat pengajian, beliau kembali ke Kampung Laut dan membina suraunya tidak jauh dari Masjid Lama Kampung Laut. Beliau berulang-alik mengajar di surau tersebut dan satu lagi surau yang terletak di sebelah Hulu Market, Kampung Laut yang sekarang dikenali sebagai Surau Haji Wan Adam. Bagaimanapun surau beliau yang terletak tidak jauh dari Masjid Lama itu telah musnah dalam peristiwa Bah Besar sekitar tahun 1960-an. Sebagai seorang yang cintakan ilmu, hubungan beliau dengan guru-gurunya tidak pernah renggang walaupun setelah tamat pengajiannya dan saling berhubung. Kadang-kadang, gurunya Mufti Haji Wan Musa dijemput untuk mengajar di Kampung Laut.

PERWATAKAN

Sepanjang hayatnya, beliau dikenali sebagai seorang ulama’ yang tegas dalam pendirian dan juga garang. Beliau tegas mempertahankan pendirian beliau dalam menjunjung sunnah Rasulullah S.A.W dan tidaklah keterlaluan jika dikatakan beliau sebagai seorang reformis atau pembawa pembaharuan dalam ibadah masyarakat Islam di Kampung Laut. Beliau berani mengutarakan pandangan beliau berdasarkan ilmu walaupun ianya bertentangan dengan amalan penduduk Kampung Laut pada ketika itu dan ditentang keras oleh beberapa guru agama yang tidak sependapat dengan beliau. Namun begitu, kebanyakannya hanya berkisar kepada masalah furu’ (cabang agama) sebagai contoh beliau menentang amalan membaca talqin dikuburan yang  bertentangan dengan sunnah nabi dan banyak lagi perkara lain seperti masalah doa qunut ketika Solat Subuh, meletakkan ‘belindang’ atas kubur dikawasan perkuburan awam, sambutan Maulid Rasul dan lain-lain.  Sikap cintakan ilmu beliau dibuktikan dengan pertemuan mingguan beliau dengan sahabat seguru beliau di Kota Bharu untuk berdiskusi ilmu-ilmu agama dan kitab-kitab. Antara sahabat rapat beliau yang menjadi teman perkongsian ilmu ialah, Hj. Nik Mat Nazir Hj. Wan Musa, Hj. Nik Mahmud Hj. Wan Musa,Hj. Nik Hasan, Hj. Nik Mat Alim Raja Banjar (ayahanda Tok Guru Dato’ Nik Abdul Aziz), Hj. Daud Kedai Kitab dan Maulana Abdullah Nuh. Betapa agungnya cinta beliau terhadap ilmu agama dapat digambarkan apabila suraunya lenyap dihanyut arus Bah Besar pada sekitar tahun 1960-an, puluhan kitab beliau turut musnah sama menyebabkan beliau demam selama seminggu memikirkan dan rindukan kitab-kitabnya yang telah musnah. Kitab-kitab milik beliau mengjangkau angka ratusan.

Selain itu beliau juga terkenal dengan sifat tawaduk beliau yang menundukkan pandangan beliau daripada wanita, beliau tidak bercakap dengan wanita kecuali ada tabir yang memisahkan pandangan beliau dengan wanita tersebut kecuali ahli keluarga yang terdekat. Beliau juga seorang yang bencikan perbuatan yang sia-sia seperti melepak di wakaf dan kedai-kedai kopi. Pernah satu ketika beliau membuang wakaf kecil yang dijadikan tempat melepak dan bermain ‘dam’ kedalam sungai. Antara lain, beliau memang dikenal sebagai seorang yang garang dan digeruni oleh kanak-kanak dan juga orang dewasa. Diriwayatkan apabila beliau berjalan untuk ke suraunya, anak-anak muda yang sedang bermain sepak takraw akan bertempiaran lari bila melihat kelibat beliau kerana beliau amat marah bila mereka bermain di laluan orang ramai. Jika dilihat kepada sikap beliau itu, menunjukkan beliau seorang yang begitu menjunjung tinggi sunnah Rasulullah S.A.W. Ini terbukti kerana setiap yang berlaku seperti dikisahkan di atas ada sandaran dan dalil-dalil dari hadis Rasulullah.

Terpengaruh dengan gerakan pemikiran dan tajdid oleh Sheikh Muhammad Abduh dan didikan Mufti Hj.Wan Musa menjadikan beliau seorang ulama’ yang progresif dalam memperjuangkan Islam dan ini dapat dibuktikan dengan penglibatan beliau dalam Parti Islam Se-Tanah Melayu (PAS) serta menganggotai Dewan Ulama’ parti tersebut, jasa beliau didalam PAS diberi penghargaan oleh Yang Dipertua Dewan Ulama PAS ketika itu Haji Husain melalui sijil penghargaan bertarikh 1967. Tambahan pula, pengaruh dari guru dan rakan beliau seperti Haji Wan Musa dan anaknya Haji Nik Abdullah menjadikan beliau pengikut kepada aliran Tariq Shah Waliyullah ad-Dehlawi yang mereformasikan ajaran Islam ke dalam setiap aspek kehidupan dari peribadi hingga lah kepada sosio-politik negara. Ulama’ tidak hanya tugasnya untuk mengajar ilmu agama tetapi turut bersama membangun masyarakat dan politik tanah air.  Selain itu beliau pernah ditawarkan jawatan Imam Besar Masjid Muhammadi Kota Bharu tetapi beliau menolak kerana tidak mahu terikat dengan kuasa Sultan yang bertindak sebagai Ketua Agama negeri.

MENINGGAL DUNIA

Pada tahun 1975, beliau mengerjakan haji bersama isteri dan anak lelakinya. Inilah kali pertama beliau menjejak kaki ke Tanah Haram. Setelah berada di Makkah, beliau kemudiannya berangkat ke Madinah. Setelah 5 hari berada di Madinah, beliau ditimpa demam panas. Namun, Allah lebih menyayangi ulama’ ini, akhirnya beliau menghembuskan nafas terakhirnya di Madinah pada 17 November 1957M pada usia 69 tahun dan dimakamkan di Perkuburan Baqi’ 70 langkah jaraknya dibelakang maqam Imam Malik (rahimahullah) dan bersama-sama ribuan para sahabat nabi. Sebelum berangkat menunaikan haji, sahabat beliau Haji Nik Hasan (menantu Hj Wan Musa) ada berseloroh: “ Haji Wan Adam ni kalau ke Madinah, Nabi akan “pegang” dia.” Firasat sahabatnya itu menjadi realiti.  Beliau meninggalkan 7 orang anak hasil perkahwinannya dengan 2 orang isteri. Anak dengan isterinya yang pertama, Hajjah Wan Sufinah ialah Wan Fatimah, Wan Zainab dan Mohd Nordin. Manakala dengan isterinya yang kedua, Wan Aminah ialah Wan Khadijah, Wan Muhd Shamsuddin, Wan Ibrahim dan Wan Kalsom.

Mufti Haji Wan Musa (1874-1939)

HAJI WAN MUSA HAJI ABDUL SAMAD: TOKOH ISLAH DI KELANTAN

Oleh : Nik Abdul Aziz Haji Nik Hassan

Picture1

Kelantan di antara tahun 1870 – sehingga 1940 dikenali sebagai Serambi Mekkah. Maksud Serambi Mekkah di sini ialah suatu lokaliti atau negeri yang menganjurkan pelajaran atau pembelajaran Islam kepada pelajar-pelajar agama di alam Melayu sebelum mereka pergi mendalami ilmu agama di Mekkah. Dalam period inilah muncul ramai ulama-ulama di negeri ini. Ulama-ulama ini pada umumnya terdiri daripada anak-anak tempatan. Sebilangan besar di kalangan mereka mendapat pendidikan di Mekkah. Di samping itu terdapat juga beberapa ulama-ulama yang berhijrah ke negeri ini. Ada di kalangan mereka datang daripada benua Arab dan India.

Latar Belakang dan Perwatakan Haji Wan Musa

Dalam senario Kelantan yang demikianlah Haji Wan Musa dilahirkan, dibesarkan dan mengalami liku-liku perjuangan hidupnya sehingga menghembuskan nafasnya yang terakhir. Beliau dilahirkan pada 1874M dan merupakan anak yang ketiga kepada Haji Abd Samad bin Mohd Salleh (Tuan Tabal) daripada tujuh adik beradik (anak Tuan Tabal yang pertama sehingga ke lima datang daripada satu ibu bernama Tok Wan Som isteri Tuan Tabal yang pertama manakala anak yang ke enam dan yang ke tujuh datang daripada isteri Tuan Tabal yang kedua bernama Che Baru). Tok Wan Som selaku ibu kepada Haji Wan Musa pula ialah anak seorang pembesar negeri yang rapat dengan pihak istana dan berpengaruh dikenali dengan panggilan Tok Semian (jurutulis).

Ayahanda Haji Wan Musa, Tuan Tabal ialah seorang ulama yang masyhur kealimannya di Kelantan (Tuan Tabal (1840-1891) terkenal alim dalam bidang Tasawuf, Feqah dan Usulluddin. Beliau ialah pengasas Tariqat Ahmadiyah di Negeri Kelantan dan menulis sejumlah 6 buah kitab). Selaku anak kepada seorang ulama tempatan yang terkenal, Haji Wan Musa banyak mendapat pendidikan daripada ayahandanya dalam bahasa Arab, Tasawuf, Usuluddin, Feqah dan kuat mengamal Tariqat Ahmadiyah. Semasa usia mudanya lagi Haji Wan Musa kuat berdisiplin, kuat beribadah dan kuat mentelaah kitab-kitab agama. Mewarisi tradisi ayahandanya selaku seorang sufi beliau banyak menghabiskan diri pada waktu malam berkhalwat (bersendirian) dan bertawajuh kepada Allah S.W.T. dan melatihkan hidup sebagai seorang zuhud.

Selepas peninggalan ayahandanya dalam tahun 1891 selaku anak yang ketiga dan dalam lingkungan umur 18 tahun, beliau mengambil alih peranan ayahandanya sebagai penjaga kepada adik-adiknya yang masih muda dan kecil. Dalam masa ini beliau beberapa kali berulang alik ke Mekkah. Semasa di Mekkah beliau banyak berguru dengan Haji Wan Ahmad bin Mohd Zain bin Mustapha al Petani. Khabarnya di bawah bimbingan Haji Wan Ahmad bin Mohd Zain bin Mustapha al Petani ini beliau sedikit sebanyak terdedah kepada bidang siasah dan membaca surat khabar. Sekembali ke Kelantan dengan bertujuan untuk tinggal kekal dan berkhidmat di negeri ini beliau tiga kali berganti-ganti mengalami alam perkahwinan. Perkahwinannya yang ketiga dan yang terakhir dengan Nik Zainab binti Nik Yahya kekal sehingga akhir hayatnya. Melalui perkahwinan ini beliau di anugerahkan dua belas cahaya mata. (Nama-nama anak-anaknya ialah Nik Fatimah, Nik Abdullah, Nik Aishah, Nik Muhd Sidki, Nik Aminah, Nik Khatijah, Nik Mahmud, Nik Abdul Rahman, Nik Khalsum, Nik Muhd Salleh, Nik Muhd Muhiyideen, Nik Salamah). (Sebelum daripada itu Haji Wan Musa ada berkahwin dengan dua wanita, lepas satu perkahwinan kepada yang satu lagi perkahwinan, akan tetapi kedua-dua perkahwinan itu dalam masa yang berbeza-beza singkat. Khabarnya kerana tidak ada kesesuaian peribadi di antara mereka).

Dalam masa perkahwinan dengan Nik Zainab inilah Haji Wan Musa membina sebuah surau yang seterusnya dikenali dengan nama Surau Haji Wan Musa. Selepas pembinaan surau ini ramai murid-muridnya membina pondok-pondok sebagai tempat tinggal mereka semasa berguru dengan Haji Wan Musa. Sebahagian besar daripada anak-anak muridnya terdiri daripada anak-anak tempatan. Di samping itu ada juga anak-anak murid beliau yang datang daripada Thailand, Kemboja, Vietnam, negeri-negeri lain di Tanah Melayu dan Pulau Jawa. Selaku seorang guru, beliau kuat disiplin murid-muridnya dan “pongoh”, sekiranya didapati anak-anak dan murid-muridnya tidak berdisiplin dan malas belajar. Beliau tidak teragak-agak untuk memukul mereka dengan rotan. Di katakan selain daripada beliau kuat beribadah pada waktu malam, beliau kuat membaca kitab-kitab dan majalah-majalah dan selalu pula mengajar pada wkatu pagi, petang dan awal malam.

Di samping sebagai seorang pendidik beliau juga suka berfikir dan berusaha mendapat kitab-kitab baru daripada Mesir dan Mekkah demi mencari kebenaran tentang sesuatu perkara. Beliau juga tidak teragak-agak untuk berhubung dengan ulama-ulama besar di Mesir dan Mekkah apabila ada kemushkilan agama demi untuk mendapat kepastian tentang sesuatu perkara. Apabila beliau yakin tentang sesuatu perkara beliau tidak segan-segan untuk mengemuka dan mempertahankan keyakinan itu walaupun terpaksa menghadapi tentangan dan kemarahan daripada ulama-ulama, pembesar-pembesar hatta Sultan itu sendiri. Justeru kerana itu beliau sedia mengorbankan kedudukannya sebagai Mufti apabila beliau tidak bersetuju dengan kehendak Sultan Muhammad IV atas kes harta pusaka Engku Embong dengan Tengku Putri (Haji Wan Musa yang menjadi Mufti Negeri Kelantan 1908 – 1916 telah diserahkan oleh Sultan untuk menyelesaikan kes harta antara Engku Embong dengan Tengku Putri – Sila lihat kes ini pada Lampiran I).

Tiga Tahap Perkembangan Intelektualisma Haji Wan Musa sebagai Ulama Islah

Dalam senario kejumudan budaya masyarakat Negeri Kelantan, dalam senario ‘establishment’ agama negeri itu di ketuai oleh ulama-ulama konservatif yang bertaqlid kepada kitab Fekah Shaffiyah, Haji Wan Musa dengan sifat perwatakan yang disebut tadi telah mengalami tiga tahap perkembangan penting dalam mindanya dan akhirnya ke arah merealisasikan idealisma Islahnya secara totaliti. Tahap perkembangan ini berlaku secara natural dan beransur-ansur. Daripada asas hidup sufinya semata-mata akhirnya membawa kepada kemuncak minda dan jiwanya sebagai pendokong Tariq Shah Waliullah al Dihlawi yang menganjurkan suatu worldview Islam yang mencakupi yang mana aspek sufinya menjadi salah satu aspek penting dalam kefahaman tadi. (Haji Wan Musa menerima pengajaran Tariq Shah Waliullah al Dihlawi ini menerusi anaknya Haji Nik Abdullah). (Sila lihat penjelasan tentang hal ini dalam kertas kerja ini seterusnya). Tariq Shah Waliullah al Dihlawi ialah suatu jalan ilmu yang bermula dengan Shah Waliullah al Dihlawi (1703 – 1762). Jalan ilmu yang diasaskan oleh beliau ini ialah kearah kembali kepada sumber asli Islam iaitu Al Quran dan Al Hadith melalui metodologi-metodologi tertentu dan kemudian membawa maksud Al Quran kepada tiap-tiap ruang dan masa dengan mengambil kira budaya masyarakat yang dihadapi. Pandangan-pandangan ulama-ulama baik yang muthakadimin dan yang mutaakhirin yang otoritas dalam kesemua bidang ilmu akan diperhitungkan dalam membuat sesuatu kesimpulan tentang sesuatu perkara. Skop pengajaran ulama-ulama dalam tariq ini mencakupi dalam kesemua spektrum hidup manusia. Pendekatan tariq ini dalam menyelesaikan perbezaan pendapat tentang sesuatu perkara ialah secara talfiq (mencari titik pertemuan diantara yang berbeza).

Tahap Pertama

Melalui didikan dan disiplin ayahandanya Tuan Tabal, seorang sufi, Haji Wan Musa dan adik beradik yang lain dibesarkan dalam keadaan demikian. Justeru kerana faktor demikian beliau kuat beribadah, beruzlah dan cuba mengalami kehidupan secara zuhud. Amalan Tariqat secara beramai-ramai di surau ayahandanya dan disurau beliau sendiri kemudiannya menjadi suatu kebiasaan sebagai metode ke arah jalan ketuhanan yang maha tinggi dalam merealisasikan aspek-aspek Doktrinal Tasawufnya. Seperti ayahandanya beliau kuat mendokong Doktrins Wahdatul Wujud.

Beliau memandang tinggi keilmuan dan amalan tasawuf ayahandanya. Oleh yang demikian seterusnya selepas ketiadaan ayahandanya beliau selalu nostalgia dengan zaman ayahandanya itu. Justeru kerana itu apabila Haji Muhd Said Linggi datang dari Negeri Sembilan dan tinggal sementara di Kelantan dalam penghujung abad ke 19 sehingga awal abad ke 20, beliau pada suatu ketika mendampingi ulama ini. (Haji Muhd Said Linggi ialah sahabat Tuan Tabal semasa di Mekkah dan berguru dengan sahabat Tuan Tabal, Sheikh Muhd Dendrawi dalam bidang Tasawuf dan Tariqat Ahmadiyah). Demikian juga seterusnya apabila Sidi Azahari datang ke Kelantan dari benua Arab lebih kurang di antara tahun 1916 – 1920an beliau bersama adiknya Haji Wan Abdullah (seorang ulama dan memegang jawatan Khatib Masjid Besar Muhammadi pada masa itu) dan Haji Ahmad Manan (seorang ulama) bersama-sama dengan pengikut masing-masing mewakafkan kepada Sidi Azahari sebuah surau dan tempat tinggal di Kampong Laut demi untuk membolehkan Sidi Azahari mengajar dan menjadi Sheikh tariqat di situ.

Walau bagaimanapun kemudiannya timbul konflik di antara Haji Wan Musa dengan Sidi Azahari, Haji Wan Abdullah dan Haji Ahmad Manan seterusnya. (Sila lihat konflik ini pada Lampiran I). Sepanjang hayat Haji Wan Musa walaupun seterusnya beliau terpengaruh dengan beberapa aspek pemikiran Jamaluddin Al Afghani, Muhd Abduh, Rashid Reda dan ulama-ulama kaum muda di Tanah Melayu beliau terus mempertahankan fahaman dan amalan Tasawufnya sehingga akhir hayat. Worldview Haji Wan Musa dalam ilmu Fekah dalam tahap ini sebagaimana juga ulama-ulama lain di Kelantan yang semasa banyak terdedah kepada kitab-kitab Fekah Shaffiyah. Cuma mungkin berbeza dengan beberapa ulama lain yang semasa di Negeri itu beliau cuba menggabung jalinkan di antara disiplin Fekah dengan disiplin Ehsan Tasawuf dalam persepsi dan pengamatan beliau.

Prinsip akhlak yang difahami oleh Haji Wan Musa pada tahap ini ialah prinsip akhlak yang simple dan “straight forward”. Pada beliau kemuliaan seseorang manusia ialah manusia yang bertauhid, kuat beribadah, tunai tanggungjawab secara simple kepada anggota keluarga, jiran tetangga, tolong menolong di antara manusia, hidup secara sederhana, berdisiplin berasaskan kepada budaya Melayu. Persoalan fenomena sosial yang bobrok pada masa itu, hidup manusia yang bertaraf-taraf berasaskan kepada darah keturunan, ketidakadilan masyarakat atasan dan pemerintah terhadap kehidupan masyarakat umum dan persoalan hak asasi manusia tidak nampak menjadi isu perjuangannya secara terbuka. Beliau sentitif dan marah dengan cara hidup mengikut gaya barat seperti pakai topi, berseluar pendek dan berstoking mengikut gaya pegawai barat, minum di kedai-kedai kopi, menghadiri di kelab-kelab sebagaimana yang menjadi kebiasaan pegawai-pegawai birokrat dan berbojeng (maksud berbojeng di sini ialah gunting rambut sebagaimana yang kita amalkan sekarang). Atas dasar inilah beliau menolak salah seorang pembesar Melayu yang pula bersaudara di sebelah isterinya untuk meminang dan berkahwin dengan salah seorang anak perempuannya. Kesemua menantu lelakinya terdiri daripada ulama dan orang-orang biasa yang suka pergi ke surau dan masjid.

Walau bagaimanapun selepas Haji Wan Musa didedahkan kepada pemikiran anaknya Haji Nik Abdullah mengikut Tariq Shah Waliullah al Dihlawi dalam penghujung hidupnya (iaitu penulis kategorikan dalam tahap ketiga) persepsi dan pengamatan beliau mulai berubah dalam aspek ini. Beliau selepas ini mulai melihat prinsip akhlak dengan lebih kompleks yang membawa implikasi kepada keadilan sikap dan diri secara komprehensif ke arah keadilan politik, ekonomi dan sosial serta melihat ibadah dalam pengertian yang komprehensif baik berbentuk ritualistik mahu pun berbentuk khidmat-khidmat kemasyarakatn secara “integrated” di bawah paksi tauhid. Beliau juga cuba didedahkan oleh anaknya Haji Nik Abdullah supaya membezakan antara aspek budaya dan agama. Salah satu tujuan turunnya agama ke muka bumi ini ialah untuk mereformasikan aspek-aspek budaya yang negatif yang ada dalam tiap-tiap budaya tanpa mengubahkan asas-asas hidup sesuatu budaya itu selagi asas-asas itu tidak bercanggah dengan prinsip tauhid. Demikian antara prinsip perjuangan ulama-ulama tempatan Tariq Shah Waliullah al Dihlawi di Kelantan seterusnya.

Tahap Kedua

Kegemaran Haji Wan Musa membaca majalah-majalah ulama-ulama Islah seperti Al Manar, Al Urwathulwutqo, Al Iman, Neraca dan Saudara mulai awal abad ke 20, secara beransur-ansur mengubah ‘worldview’ dan minda beliau. Walau pun masih tidak nyata akan tetapi daya pandangannya mulai melihat keluasan pengajaran Islam itu sendiri. Jiwa dan akal beliau mulai melihat tiap-tiap pembacaan dan pengajian yang beliau alami terutama dalam fekah secara kritikal. Pun demikian dalam soal tasawuf dan amalan Tariqat beliau tetap beristiqamah sampai ke akhir hayat. Gabungan disiplin Tasawuf dan pendedahan kepada pemikiran ulama-ulama Islah di sertai dengan sifat perwatakan beliau itu sendiri, memberi stamina kepada beliau untuk menerokai dan mengembara secara spiritual dengan lebih jauh dan mendalam lagi tentang soal agama. Beliau mulai melihat peri pentingnya kita kembali melalui kaedah-kaedah tertentu kepada Al-Quran dan Al Sunnah dalam mencari hakikat kebenaran agama. Beliau berpandangan bahawa tanpa kaedah atau metodologi dalam memahami Al-Quran dan Al sunnah umat Islam tidak boleh maju dalam dunia. Hakikat ini dapat dilihat dengan kata-kata beliau sebagaimana yang tertera dalam suatu terjemahan suratnya kepada Maulana Ubaidullah al-Sindhi yang pada masa itu berada di Mekkah seperti di bawah ini:

Al-hamdulilllah dengan berkat tujuan saya kepada wajah Allah. Dia telah menganugerahkan perkara itu (metodologi untuk mentafsir Al-Quran) kepada Abdullah (anaknya yang bernama Hj. Nik Abdullah). Itu merupakan limpah kurnia daripada Allah S.W.T. Walaupun begitu saya belum berputus asa dari keluasan rahmat Allah dan kemurahannya supaya dikurniakannya kepada saya dan kepada anak-anak saya yang lain juga. Kerana saya berpendapat bahawa kemunduran Islam dan Muslimin tidaklah berlaku melainkan dengan sebab meninggalkan kitab Allah S.W.T. dan Sunnah Rasulnya S.A.W Oleh yang demikian saya berharap dari kemurahan tuan kiranya tuan ada waktu yang lapang dan tidak pula mengganggu ketenteraman hati tuan sudi kiranya menyatakan kepada saya dengan ringkas cara memahami Al-Quran Nul Azim dan memikirkan mudah-mudahan Allah memberi petunjuk kepada saya dengan perantara tuan yagn mulia. Maka saya akan berkejayaan besar dan sangat harap Allah yang maha pemurah akan memberi balasan yang besar kepada tuan.

(surat ini diterjemahkan dari Bahasa Arab ke Bahasa Melayu oleh Hj. Nik Muhyideen Hj. Wan Musa, bekas Pengetua Kolej Islam Kelang)

Oleh yang demikian sebagai pendidik beliau menasihati anak-anak dan murid-muridnya supaya mendalami ilmu bahasa Arab dan berbagai-bagai disiplin ilmu dan seterusnya apabila pergi ke Mekkah nanti carilah ulama-ulama yang benar-benar tahkik (mendalam) dalam ilmu al-Quran dan al-Hadith. Justeru kerana itu pendekatan beliau terhadap ilmu Fekah mulai berubah dan berbeza dengan ramai ulama-ulama lain di Kelantan pada masa itu. Oleh yang demikian tidak hairanlah seterusnya beliau banyak berbeza pendapat dengan ulama-ulama lain yang semasa. Bertolak daripada idealisma demikianlah anak-anak beliau di samping di didik dalam disiplin Tasawuf, Fekah, Usuluddin dan bahasa Arab oleh beliau sendiri, beliau menghantar kesemua anak-anak lelakinya berguru dengan Tok Kenali dalam bahasa Arab dan Tok Khurasan dalam ilmu Hadith, falsafah, fekah Hanafiyah, Mantiq dan Tafsir, sebagai persediaan sebelum pergi mendalami ilmu di Mekkah. (Tok Kenali terkenal mahir dalam bahasa Arab di kalangan penadah-penadah kitab di Negeri Kelantan pada masa itu. Tok Khurasan pula ialah seorang ulama yang berasal daripada benua India dan mendapat pendidikan di Darul Ulum Deoband, India. Beliau berhijrah ke Kelantan pada awal abad ke 20 sambil menjual kain. Beliau terkenal alim dalam ilmu Hadith, Tafsir dan Falsafah di Kelantan pada masa itu).

Tahap Ketiga

Hasrat dan cita-cita Haji Wan Musa untuk melahirkan generasi baru yang memahami Al-Quran dan Al-Sunnah berkesampaian apabila anak lelaki sulungnya Haji Nik Abdullah bertermu dan berguru dengan Hakimul Hindi Maulana Ubaidullah al Sindhi mengikut Tariq Shah Waliullah al Dihlawi di Masjidil Haram Mekkah. (Maulana Ubaidullah al Sindhi ialah seorang ulama yang disebut otoritas dalam Tariq Shah Waliullah al Dihlawi d India dalam penghujung abad ke 19 sehingga akhir hayatnya dalam tahun 1945. Beliau ialah salah seoarang ulama yang diburu oleh penjajah Inggeris sebelum India mencapai kemerdekaan. Justeru kerana itu beliau hidup berpindah randah. Dari India beliau lari ke Kabul Afghanistan, kemudian ke Moscow Russia, seterusnya ke Turki dan akhirnya beliau pergi ke Mekkah. Di sinilah beliau bertemu dengan Haji Nik Abdullah dalam tahun 1930. Kemudian beliau mengajar Haji Nik Abdullah mengikut Tariq Shah Waliullah al Dihlawi selama 4 tahun). Semasa Haji Nik Abdullah berguru dengan Maulana Ubaidullah al Sindhi di atas Tariq Shah Waliullah al Dihlawi, beliau kerap kali berhubung dengan Haji Wan Musa ayahandanya di Kelantan melalui surat menyurat. Menariknya hampir keseluruhan perhubungan surat menyurat ini di antara ayah dan anak berkisar di sekitar persoalan ilmu. Tajuk-tajuk perbincangan di antara mereka berdua ini menyentuh persoalan Tasawuf, dan Wahdatul Wujud, method kembali kepada Al-Quran dan Al Hadith, Falsafah dan reformasi fekah. Ada juga sekali sekali secara sepintas lalu disentuh soal politik semasa serta soal fardhu ain dan fardhu kifayah.

Adakalanya Haji Wan Musa mengemukakan persoalan-persoalan. Manakala Haji Nik Abdullah menjelaskan secara mendalam tentang sesuatu perkara. Selepas tiap-tiap bulan berkomunikasi selama empat tahun di antara tahun 1931 sehingga tahun 1934, walaupun penjelasan Haji Nik Abdullah pada umumnya menyakinkan ayahandanya itu akan tetapi sekali sekala terdetik juga di fikiran Haji Wan Musa akan kebenaran pengajian anaknya itu. Khabarnya suatu petang Haji Wan Musa yang sedang lena tidur kerana sedikit keuzuran tiba-tiba pantas bangun dan terus mencapai ‘kalam’ atau pensil dan sekeping kertas lalu menulis dan dinamakan oleh beliau tulisan itu bertajuk “Bisharah”. Intisari kandungan “Bisharah” itu ialah: “Rasulullah S.A.W. mengesahkan melalui mimpi bahawa ilmu yang dipelajari oleh anaknya Haji Nik Abdullah di atas Tariq Shah Waliullah al Dihlawi ialah ilmu yang betul yang diajarkan oleh Baginda kepada para sahabat semasa di Madinah dahulu. Kemudian Allah S.W.T. ilhamkan jalan itu kepada Shah Waliullah al Dihlawi selepas banyak penyelewengan berlaku seterusnya”. Bisharah ini asalnya ditulis oleh Haji Wan Musa dalam bahasa Arab dan kemudiannya diterjemahkan ke dalam Bahasa Inggeris oleh G.N.JaIbani (G.N. Jalbani ialah bekas seorang Professor dan Ketua Jabatan Pengajian Arab di Universiti Sind Hyderabad, Pakistan). Bisharah ini juga ada diterjemahkan oleh Haji Nik Muhyideen Haji Wan Musa (Bekas Pengetua Kolej Islam Klang ke dalam Bahasa Melayu.

Sesungguhnya Haji Wan Musa tidak pernah menghebohkan kandungan Bisharah itu kepada orang ramai hatta kepada anak-anak muridnya sendiri. (Memang Bishara itu muncul dalam buku terjemahan Dr G.N. Jalbani kepada kitab al-Fauzul Kabir fi ussuhl Tafsir, karangan Shah Waliullah al Dihlawi daripada bahasa Arab ke bahasa Inggeris dalam bahagian akhir buku itu. (Bisharah itu diserah oleh Abdul Aziz al Dihlawi Terengganu kepada G.N Jalbani semasa lawatan singgah beliau ke Pakistan dalam penjalanannya ke London dalam tahun 1980 an. Abdul Aziz ialah salah seorang peminat Tariq Shah Waliullah al Dihlawi). Pada penulis, kandungan “Bisharah” inilah yang benar-benar memberi keyakinan sepenuh kepada Haji Wan Musa tentang kebenaran pengajian anaknya itu dan kerana itu lah beliau tegas berdiri dan menaungi pemikiran Islah di atas Tariq Shah Waliullah al Dihlawi seterusnya di Kelantan, walaupun terpaksa mengalami tentangan-tentangan yang lebih hebat lagi daripada ulama-ulama lain yang semasa.

Keyakinan dan pegangan kepada Tariq Shah Waliullah al Dihlawi secara komprehensif ini membawa kepada suatu dimensi baru kepada pemikiran Haji Wan Musa. Walaupun beliau bersamaan dengan pemikiran ulama-ulama kaum muda yang semasa di Pantai Barat Tanah Melayu dalam hal-hal hukum hakam seperti Kes Jilatan Anjing dan Talkin akan tetapi secara komprehensifnya beliau dan ulama-ulama tempatan Tariq ini mempunyai kefahaman yang berbeza dengan ulama-ulama kaum muda tadi dalam kandungan mengislahkan pemikiran masyarakat Melayu. Perbezaan ini menampakkan dengan jelas apabila melihat kepada pemikiran ulama-ulama tempatan Tariq ini seterusnya. Perbezaan ini dapat dilihat dalam aspek Tasawuf – Tariqat, Doktrins Wahdatul Wujud dan persoalan politik ummah. Intisari daripada legasi penulisan-penulisan ulama-ulama tempatan Kelantan Tariq Shah Waliullah al Dihlawi seterusnya ialah ke arah mengemukakan suatu paradigma hidup yang berasaskan kepada Al Quran dan Al Sunnah yang sepatutnya menjadi alternatif kepada nilai–nilai tradisi feudal dan nilai-nilai hidup barat yang negatif dengan mengambil kira asas positif budaya tempatan.

Konflik Peribadi yang Berpanjangan yang Tersirat di antara Haji Wan Musa dengan Dato’ Perdana Menteri Haji Nik Mahmud Haji Ismail

Walaupun isteri Haji Wan Musa, Nik Zainab binti Nik Yahya ialah ibu sepupu kepada Dato’ Perdana Menteri, akan tetapi sepanjang hayat hubungan di antara suaminya dengan anak sepupu beliau itu tidak ‘sabulu’. Kalau di dengar kepada maklumat-maklumat lisan mereka berdua tidak mempunyai sebarang kemistri perhubungan. Hubungan demikian juga wujud semasa mereka berdua sama-sama memegang jawatan penting dalam pentadbiran Birokrasi Negeri. Dato Perdana Menteri menjawat jawatan Perdana Menteri Kelantan (1915-1945). Manakala Haji Wan Musa pernah memegang jawatan Mufti Negeri di antara tahun 1908 – 1916.

Pada penulis keadaan demikian wujud di antara kedua-dua tokoh negeri itu ialah kerana latar belakang, watak dan persepsi yang berbeza. Haji Wan Musa selaku seorang ulama yang sebahagian besar hidupnya fokus kepada perjuangan keilmuan sudah tentu mempunyai batasan nilai dan norma dalam perjuangan hidupnya. Manakala Dato Perdana Menteri walaupun juga ada mempunyai ilmu agama akan tetapi selaku Perdana Menteri Negeri beliau memerlukan sokongan dalam segenap aspek masyarakat termasuk restu Penasihat Inggeris dan Sultan demi untuk mempertahankan kedudukannya. Apabila memperkatakan kedudukan jawatan politik dan pentadbiran sudah tentu dalam realitinya ia memerlukan elemen manupulasi dan sifat pragmatis demi mencapai sesuatu kedudukan dan mempertahankanya, apatah lagi dalam hendak menjayakan misi dan visinya. Lebih-lebih lagi pula beliau berada dalam masyarakat Melayu tradisional feudal di satu pihak dan kedudukan kuasa Inggeris di pihak yang lain.

Khabarnya Dato Perdana Menteri mempunyai pengaruh dikalangan pembesar-pembesar dan kakitangan pentadbiran Birokrasi Negeri yang mana ramai di antara mereka terdiri daripada saudara mara dan anak-anak buahnya. Mungkin kerana kedudukannya ulama-ulama pada umumnya turut bernaung di bawah kepimpinan beliau. Demikian juga pahlawan, pendekar “gedebe-gedebe”, budayawan dan penulis-penulis riwayat juga bernaung di bawahnya.

Haji Wan Musa pula selaku ulama cuma mentelaah kitab-kitab agama dan mengajar agama di surau beliau. Pengajarannya mendapat sambutan daripada segenap sektor masyarkat lebih-lebih lagi masyarakat masa. Pendirian beliau tegas dan istiqamah dalam sesuatu perkara walaupun terpaksa berhadapan dengan pihak ulama-ulama, pembesar-pembesar dan istana. Justeru kerana itu soal kedudukan dan pangkat kurang penting baginya. Yang sangat penting bagi beliau ialah ke arah mendapat keredhaan Illahi mengikut persepsinya.

Dato Perdana Menteri Berjaya membentuk kaum kerabatnya memegang jawatan-jawatan penting dalam Pentadbiran Birokrasi Negeri seterusnya. Selepas beliau berhenti daripada jawatan Perdana Menteri, anak beliau Dato Nik Ahmad Kamil (kemudian Tan Sri) mengambil alih jawatan itu, akan tetapi dengan panggilan jawatan Menteri Besar. Memang kalau diukur dari segi kelulusan dalam konteks pembesar-pembesar Kelantan pada masa itu anak beliau itu sangat layak untuk memegang jawatan itu. Demikian juga beberapa jawatan penting dalam pentadbiran birokrasi Negeri seterusnya juga dipegang oleh kaum kerabat Dato Perdana Menteri.

Manakala Haji Wan Musa selepas berbeza pendirian dengan Sultan Muhammad IV dan berhenti daripada memegang jawatan Mufti dalam tahun 1916 menasihati kesemua anak-anaknya supaya jangan pegang jawatan mufti sekiranya jawatan itu menghalang kita ke arah menegak kebenaran. Nasihat beliau kepada anak-anaknya supaya memberi penumpuan ke arah mendalami ilmu agama dan mendidik anak bangsa demi menegakkan Kalamullah di muka bumi ini. Beliau sangat bersyukur dan tenang apabila anak yang diharapinya, Haji Nik Abdullah enggan menjadi mufti selepas ditawar secara tidak rasmi oleh Dato Perdana Menteri semasa beliau membuat lawatan ke Mekkah dalam tahun 1933. (Masa itu Haji Nik Abdullah hampir tamat belajar dengan Maulana Ubaidullah Al Sindhi mengikut Tariq Shah Waliullah al Dihlawi).

Selaku pendidik, Haji Wan Musa pernah menasihati keluarga di Raja supaya tumpu kepada pelajaran. Kata beliau hanya melalui pelajaran yang tinggi dan akhlak yang mulia sahaja keluarga di raja mampu memimpin masyarakat dan akan mendapat penghormatan yang hakiki daripada rakyat.

Bertolak daripada dua watak dan persepsi yang berbeza di antara Dato Perdana Menteri dan Haji Wan Musa inilah maka kedua-dua mereka tidak serasi di antara satu sama lain. Di dalam konteks masyarakat Melayu tradisional Dato Perdana Menteri ialah seorang realis dan pragmatis, manakala Haji Wan Musa ialah seorang yang terlalu berkehendakkan kepada kesempurnaan (perfection) mengikut persepsi akhlaq yang “simple and straight forward” dalam realiti sosial masyarakat Kelantan yang bobrok.

Sesungguhnya konflik peribadi yang berpanjangan di antara kedua-dua tokoh negeri ini turut mewarnai dan menggamatkan lagi suasana apabila wujudnya kontroversi-kontroversi pemikiran Fekah Haji Wan Musa dengan ulama-ulama lain. Yang tersiratnya dengan “network” yang ada pada Dato Perdana Menteri tadi wujudlah pakatan demi pakatan di sebalik kontroversi-kontroversi tadi. Daripada enam kontroversi pemikiran agama, empat kontroversi itu dilibatkan oleh Dato Perdana Menteri secara langsung sebagai kontra kepada pemikiran Haji Wan Musa. Keenam-enam kontroversi itu ialah sebagaimana berikut:
I. Isu berhubung dengan kes harta pusaka di antara Engku Embong dengan Tengku Putri.
II. Isu pembinaan Masjid Batu Masjid Besar Muhammadi
III. Isu Harta Wakaf Masjid Kampung Laut
IV. Isu Usali dan Niat
V. Isu Talkin
VI. Isu Jilatan Anjing
Sila lihat detail polemik-polemik ini pada Lampiran I.

Impak Pengajaran Haji Wan Musa Kepada Masyarakat Kelantan

Justeru kerana banyak pandangan Haji Wan Musa ditentang oleh ulama-ulama ‘establishment’ iaitu MUIK termasuk Dato Perdana Menteri selaku Ketua Pentadbiran Birokrasi Negeri, maka pengajaran beliau tidak dapat membentuk perjalanan agama di negeri itu sendiri. Akan tetapi oleh kerana beliau ialah seorang ulama yang berpengaruh dalam masyarakat terutama masyarakat masa, maka pengajarannya meninggalkan kesan-kesan tertentu kepada masyarakat umum Lebih penting daripada ini ialah wujudnya di kalangan beberapa generasi muda yang kemudian bercita-cita dan berhasrat untuk mendalami pemikiran-pemikiran Islah apabila mereka berada di Mekkah, India dan di Mesir seterusnya. Hala tuju pendidikan yang digariskan oleh Haji Wan Musa ke arah melahirkan ulama-ulama yang muhaqqiq(mendalam) menyebabkan kemudiannya mengalir Tariq Shah Waliullah al Dihlawi ke negeri ini dalam tahun 1934. Dengan bertapaknya Tariq ini di Negeri Kelantan kemudiannya muncul tulisan-tulisan yang banyak yang mana intisarinya ialah ke arah mengemukakan suatu cara hidup berasaskan kepada Al Quran dan Al Sunnah yang sepatutnya menjadi paradigma kehidupan masyarakat dan Negara sebagai alternatif kepada nilai-nilai tradisonal feudal dan nilai-nilai negatif Barat. (Sepatutnya bahan-bahan tulisan ini di kumpul dan buah-buah pemikiran mereka menjadi bahan-bahan polemik cerdik pandai-cerdik pandai kini).

Pengajaran Tariq Shah Waliullah al Dihlawi di Negeri Kelantan juga seterusnya membawa kepada penubuhan madrasah Islah dalam tahun 1946. Madrasah ini melahirkan ramai anak-anak negeri ini yang mendapat asas pendidikan yang kemudiannya ada di antara mereka menyambung pelajaran masing-masing di institusi-institusi pengajian tinggi.

Haji Wan Musa Seorang Tokoh Ulama Islah : Suatu Analisa

Haji Wan Musa dibesar dan dididik secara tradisi sufi dan Fekah Shaffiyah oleh ayahandanya Tuan Tabal di dalam persekitaran dan suasana masyarakat Melayu tradisi yang serba bobrok.dan lembab. Justeru kerana perwatakan beliau yang berbeza daripada ramai anak-anak muda pada masa itu, jiwa dan pemikirannya tidak berpuas hati dengan apa yang ada. Oleh yang demikian, jiwa dan pemikiran beliau terus mengembara dalam bidang keilmuan. Pendedahan beliau kepada pemikiran ulama-ulama Islah di Timur Tengah seperti pemikiran Jamaluddin al-Afghani, Muhd Abduh dan Rashid Reda memberi input baru kepada pemikiran beliau. Gabungan pemikiran dan jiwa sufi ayahandanya Tuan Tabal dan pemikiran ulama-ulama Islah Timur Tengah terutama dalam bidang fekah dan aspek-aspek umum masyarakat ditambah lagi dengan jiwa dan pemikirannya yang merdeka demi kebenaran, beliau bangkit sebagai ulama Islah di Negeri Kelantan.

Dalam tahap ini timbul pertentangan pendapat di antara beliau dengan ulama-ulama ‘establishment’ di Negeri Kelantan dalam isu-isu yang di sebut sebelumnya. Pun demikian, jiwa dan pemikiran Haji Wan Musa masih tidak berpuashati dan terus merantau demi ke arah memahami Al-Quran dan Al-Sunnah secara keseluruhan bagi membolehkan beliau keluar daripada kepompong taqlid buta secara totaliti. Bertolak daripada hala tuju demikian, beliau yang pada masa itu sudahpun merasai dirinya meningkat umurnya cuba memupuk dan memberi inspirasi kepada anak-anak dan murid-murid kanannya supaya apabila ke Mekah nanti carilah ulama-ulama yang benar-benar alim dalam ilmu Al-Quran dan Al-Sunnah. Pada beliau umat Islam tidak boleh maju tanpa pengajaran hakiki Al-Quran dan Al-Sunnah. Bermula daripada hala tuju demikianlah maka kemudiannya mengalir Tariq Shah Waliullah al Dihlawi ke Negeri Kelantan.

Haji Wan Musa walaupun tergolong dalam kategori ulama Islah akan tetapi di dalam tahap itu nampaknya beliau sebagaimana juga ulama-ulama lain yang semasa bersikap bersahaja dengan pendudukan kuasa Inggeris di Negeri ini. Secara ide nya tidak nampak sebarang kebangkitan dan penentangan beliau terhadap pendudukan kuasa Inggeris tadi. Demikian juga sepanjang hayatnya tidak nampak beliau secara terbuka menyentuh atau mengkritik persoalan ketidakadilan sosial dan penekanan pihak istana terhadap kehidupan masyarakat umum. Persoalan-persoalan kontroversi yang dibangkitkan oleh beliau pada umumnya hanya berkisar di sekitar aspek-aspek juzii fekah sahaja. Fenomena demikian wujud mungkin kerana worldview agama dan fokus ulama-ulama didalam era beliau di Kelantan pada masa itu. Kedatangan kuasa Inggeris ke negeri-negeri Melayu dengan mewujudkan dualisma sistem pentadbiran dan membatasi persoalan agama kepada apa yang dikendalikan oleh Majlis Ugama Islam dan Adat Istiadat Melayu sebagaimana yang disebut sebelum ini nampaknya serasi dengan worldview ulama-ulama di Kelantan dalam periodisasi itu.

Walaupun Haji Wan Musa sudahpun tertarik dengan pengajaran ulama-ulama Islah dan kaum muda dari Mesir dan Pantai Barat Tanah Melayu mulai awal abad ke-20 lagi, akan tetapi fokus dan minat beliau itu nampaknya kepada aspek fekah mereka itu sahaja. Hanya selepas mengalirnya pemikiran Shah Waliullah al Dihlawi ke Kelantan dalam tahun 1934 barulah ‘world view’ Haji Wan Musa mengenai agama mulai meluas dan mencakupi kesemua aspek kehidupan manusia. Akan tetapi, pengaliran pengajaran Tariq Shah Waliullah al Dihlawi ke Kelantan berlaku di saat-saat akhir hayat beliau. Pengajaran Tariq ini yang memberi penekanan ke arah kembali kepada Al-Quran dan Al-Sunnah dan tradisi ulama-ulama mutakhadimin melalui metadologi-metadologi tertentu dan kemudian ke arah mengamalkan ijtihad melalui jalan istinbat demi untuk membawa jiwa Al-Quran dalam konteks masyarakat Melayu semasa, benar-benar memberi kesan kepada jiwa Haji Wan Musa. Demikian juga pengajaran Tariq ini kearah mengemukakan ide-ide yang berasaskan kepada Al-Quran dan Al-Sunnah sebagai alternatif kepada nilai-nilai tradisional feudal dan nilai-nilai hidup barat yang negatif mulai membuka minda Haji Wan Musa di saat-saat akhir hayatnya. Demikianlah berakhirnya suatu episod perjuangan, pengorbanan dan pengembaraan spiritual ilmu Haji Wan Musa sebelum menghembuskan nafasnya yang terakhir dalam tahun 1939.

LAMPIRAN 1

Isu Hal Harta Pusaka Engku Embong dengan Tengku Putri

Pada tahun 1908 dengan kematian Mufti Haji Nik Wan Daud, Haji Wan Musa telah dilantik mengisi kekosongan jawatan itu. Namun begitu pada tahun 1916 beliau dititahkan supaya meletakkan jawatan Mufti Kelantan kerana berlaku krisis diantara beliau dengan Sultan Mohd Yang Keempat atas hal harta pusaka . Keselamatan nyawa beliau juga terancam selepas peristiwa ini sehingga tahun 1920 iaitu apabila mangkatnya Sultan Mohd Keempat. Oleh yang demikian sebelum tahun 1920 beliau seringkali sahaja pergi ke Negeri Terengganu untuk mengajar ilmu agama dan di sana pula beliau mendapat sanjungan tinggi daripada pembesar-pembesar Trengganu terutama Menteri Besar Haji Ngah Mohd. Malah beliau telah ditawarkan menjadi Mufti disana, akan tetapi tawaran itu telah ditolak oleh beliau kerana beliau ingin hidup bebas dan tidak terikat dengan mana-mana kuasa.

Isu Pembinaan Masjid Batu Masjid Besar Muhammadi

Pertentangan pendapat ini timbul di antara Haji Wan Musa dengan hampir keseluruhan ulama-ulama lain. Timbulnya pertentangan pendapat ini berpunca daripada keputusan Majlis Ugama Islam dan Adat Istiadat Melayu hendak membina masjid batu Muhamadi yang ada tersergam indah hingga kini daripada harta zakat fitrah yang dikutip daripada orang-orang ramai pada tiap-tiap menjelang Hari Raya Aidil Fitri. Peristiwa ini berlaku lebih kurang di antara tahun 1916 hingga 1920. Haji Wan Musa menentang keputusan jemaah ulama-ulama Majlis Ugama Islam dan Adat Istiadat Melayu dengan memberi alasan bahawa zakat fitrah adalah menjadi hak kepada orang-orang miskin. Kalaulah hak mereka dipergunakan atau diambil untuk sesuatu keperluan lain yang boleh dicari di mana-mana maka tidak ada apa-apalah lagi yang tinggal kepada mereka dan keputusan Majlis Ugama Islam dan Adat Istiadat Melayu ini adalah zalim. Hujjah Haji Wan Musa seterusnya ialah berdasarkan kepada Ayat Al-Quran Nul Azim Suratul Taubah Ayat 60 yang bererti :

“Shadaqah” itu tidak lain melainkan untuk faqir dan miskin dan pengurus-pengurus shadaqah dan orang-orang yang di-jinaki hati-hatinya dan untuk merdekakan hamba dan orang-orang yang berhubong dan (keperluan) di-jalan Allah dan orang-orang perjalanan (yang demikian itu) satu kewajiban dari Allah, kerana Allah itu mengetahui dan Bijaksana”

Di dalam ayat ini pun beliau mengatakan tidak ada disebut perkataan tertentu yang harta zakat fitrah boleh dibuat masjid. Beliau juga ada merujuk kepada kitab yang bernama “Muhima tul napaisi fibaya ni as illah” karangan Syed Ahmad Dahlan Mufti Shaffii di Mekkah yang juga bersependapat dengan beliau.

Pada kesimpulannya beliau mengatakan memandangkan kepada ayat tadi mengutamakan bantuan kepada fakir miskin dan tambah lagi pada keseluruhannya umat Islam Kota Bharu khususnya dan Kelantan umumnya miskin dan memerlukan bantuan maka pendirian beliau adalah tegas keputusan Majlis Agama Islam itu haram.

Akan tetapi hampir keseluruhan ulama-ulama lain yang diketuai oleh Haji Nik Mahmud, Datuk Perdana Menteri berpendapat harta zakat fitrah itu boleh dipergunakan untuk membina masjid kerana di dalam ayat Quran Nul Azim Suratul Taubah Ayat 60 tadi ada menyebut perkataan “fi sabilillah”, iaitu bererti pada jalan Allah. Dengan lain perkataan membinakan masjid batu ini sebagai tempat ibadah adalah satu daripada jalan Allah juga. Oleh yang demikian dibenarkan menggunakan wang zakat fitrah untuk membinakan masjid.

Pertentangan pendapat Haji Wan Musa terhadap keputusan Majlis Ugama Islam dan Adat Istiadat Melayu itu menimbulkan suasana yang riuh rendah di kalangan golongan ulama-ulama dan masyarakat Kota Bharu. Reaksi tindak balas dengan secara pertentangan pendapat terhadap beliau adalah hebat sekali di kalangan ulama-ulama lain dan pembesar Kelantan iaitu Perdana Menteri Datuk Haji Nik Mahmud bin Haji Nik Ismail. Walau bagaimana pun masjid tetap dibinakan pada tahun 1921 oleh Majlis Ugama Islam dan Adat Istiadat Melayu dengan menggunakan wang zakat fitrah yang dikutip daripada orang-orang ramai. Perlu diberitahukan di dalam pertelingkahan pendapat ini tidak ada perbahasan secara langsung dan berdepan muka di antara kedua-dua pihak yang bertelagah tadi.

Isu Hal Harta Wakaf dan Sidi Azahari

Pertentangan pendapat timbul di antara Haji Wan Musa di satu pihak dengan Sidi Azahari, Haji Nik Wan Abadullah, Haji Mat Manan dan Haji Yaakob bin Haji Ahmad di pihak yang lain lebih kurang pada tahun 1922. Pertelagahan pendapat berpunca daripada sikap Sidi Azahari yang hendak menjual harta yang diwakafkan oleh orang ramai termasuk Haji Wan Musa kepada beliau untuk dipindahkan harta wakaf itu ke Mekkah. Haji Wan Musa apabila mendapati Sidi Azahari bercita-cita hendak menjual harta wakaf itu lantas beliau menawarkan diri kepada Sidi untuk mencari harta lain demi untuk mengelakkan Sidi daripada menjual harta itu. Sedangkan harta wakaf itu diberi bertujuan supaya Sidi mengajar di Kelantan. Oleh itu sikap Sidi hendak menjual harta wakaf bagi dipindah ke Mekkah adalah bertentangan dengan pendapat Imam Besar Shaffii. Keengganan Sidi menerima tawaran itu menyebabkan Haji Wan Musa mengemukakan pendapat menentang gurunya itu. Penentangan Haji Wan Musa ini menimbulkan kemarahan di pihak ulama lain yang juga sama-sama berguru kepada Sidi Azahari dengan mengatakan memang sudah menjadi orang wali dan Ahli Tasuwuf seperti Sidi hendak menguji setakat manakah taatnya pelajar-pelajar terhadap beliau walau pun perbuatan itu bertentangan dengan pendapat Imam Shaffii. Pertelingkahan pendapat ini tidak dapat dicari penyelesaian lalu hal ini dibawa ke Mahkamah Tinggi. Akhirnya keputusan Mahkamah memutuskan kemenangan bagi pihak Haji Wan Musa.

Isu Hal Usali dan Niat

Pertentangan-pertentangan pendapat ini juga timbul di antara Haji Wan Musa dan abangnya Haji Nik Wan Ahmad dengan hampir keseluruhan ulama-ulama lain termasuk Saikul Islam Selangor Mahmud Zuhdi yang datang ke Kota Bharu. Kedatangan beliau ini dipanggil seperti yang sudah diterangkan semata-mata untuk menentang pendapat Haji Wan Musa tentang masaalah ini.

Haji Wan Musa di dalam memberi pendapatnya mengatakan Usali tidak sunat dilapazkan sebelum sembahyang kerana berdasarkan kumpulan Hadith Bukhori yang dianggap sahih bererti : “Apabila kamu berdiri untuk sembahyang hendaklah kamu takbir”. Dengan pengertian lain katanya jelas ketara yang usali tidak disebut di sini cuma disuruh takbir sebelum menunaikan fardhu sembahyang.

Haji Ibrahim, Yaakob Legor, Datuk Perdana Menteri Haji Nik Mahmud, Mahmud Zuhdi, Haji Umar Nuruddin berpegang teguh kepada pendapat-pendapat beberapa kitab karangan ulama-ulama mutaakirin yang mengatakan usali sunat dilapazkan sebelum menunaikan sembahyang. Timbul pendapat begini hasil daripada kiasan ulama-ulama mutaakirin tadi terhadap niat haji yang sunat dilapazkan sebelum menunaikan fardhu Haji. Akan tetapi Haji Wan Musa dan Haji Nik Wan Ahmad berpegang kepada konsep kias tidak boleh dipergunakan disini memandangkan Hadith Kumpulan Bukhori itu jelas mengatakan tentang hal ibadah sembahyang ini.

Pengertian usali yang dikatakan ‘niat’ pun diperbahaskan oleh Haji Wan Musa, Haji Nik Wan Ahmad dengan mengatakan :

“niat itu ialah kasad (azam) sesuatu serta buat maka cita-cita hati dan sengaja yang tersebut itu apabila dikhabarkan dengan lidah atau ditulis dengan kalam pada bahasa Melayu nescaya dikatakan aku sembahyang fardhu zohor atau umpamanya maka iaitu bukanlah dinamakan dia niat sembahyang hanya dinamakan dia ibarat huraian daripada niat sembahyang”

Bagi Haji Wan Musa :

“niat sembahyang itu ialah syarat pada syarak sah sembahyang dan ia adalah roh kepada ibadah sembahyang”

Ulama-ulama yang menentangnya tadi pula mengatakan usali itu ialah lapaz bagi niat. Pegangan mereka ini juga ialah hasil daripada kiasan terhadap niat haji “sahaja aku mengerjakan Haji Besar kerana Allah Taala’ yang sunat dilapazkan mengikut Nabi Muhammad S.A.W.

Pertentangan masaalah usali dan niat ini diadakan dengan secara langsung di antara Haji Nik Wan Ahmad yang bersetuju dengan pendapat adiknya Haji Wan Musa dengan ulama tadi di Majlis Ugama Islam dan Adat Istiadat Melayu.

Isu Talkin

Pertentangan masaalah Talkin timbul berpunca sekembalinya Haji Nik Abdullah bin Haji Wan Musa di Kota Bharu pada tahun 1935. Haji Wan Musa yang dahulunya sentiasa bertalkin apabila mayat itu ditanam telah bersetuju dengan Haji Nik Abdullah menganggap talkin ini ialah perbuatan yang tidak harus dan tidak pula dilakukan oleh Nabi Muhammad S.A.W. Pendapat ini ditentang oleh Haji Idris, Datuk Perdana Menteri Haji Nik Mahmud, Haji Ibrahim, Yaackob Legor yang menganggap talkin itu harus berpandukan kepada kitab-kitab ulama dan dua daripada kitab-kitab itu ialah Fathul muin dan Sharah Barmowi ke atas kitab Ibnu Kasim. Manakala Haji Nik Abdullah dan Haji Wan Musa mengatakan pengarang-pengarang kitab-kitab tadi berpandukan kepada Hadith yang lemah yang tidak pula di dalam kumpulan Hadith Sunah Sitah dan ditambah lagi Hadith-Hadith itu tanpa periwayatnya. Mengikut Haji Nik Abdullah lagi di dalam kumpulan-kumpulan Hadith Sunah Sitah pun tidak ada menyebut langsung tentang ibadah talkin. Adapun Hadith Kumpulan Muslim yang dipetik juga oleh Pengarang Kitab Fathul Muin yang berarti “Ajarkan kamu akan orang yang hendak mati tiada Tuhan yang lain melainkan Allah” sebagai menambah hujjah talkin itu Harus mengikut Haji Nik Abdullah Hadith ini tidak ada kaitan langsung. Cuma Hadith ini menyuruh Umat Islam mengajar kepada orang-orang yang hampir hendak mati supaya percayakan Allah yang Maha Esa. Oleh yang demikian Haji Nik Abdullah dan Haji Wan Musa berkeras mengatakan Talkin itu tidak harus dan tidak pula amalan Nabi Muhammad S.A.W. Sayugia diberitahukan di dalam masaalah Talkin ini Haji Wan Musa juga ada membuat pertanyaan melalui surat kepada Syed Rashid Reda dan jawapannya ialah bersamaan dengan pendapat Haji Nik Abdullah. Pertentangan pendapat dalam masaalah Talkin ini tidak berlaku dengan secara langsung.

Isu Ulama Tidur Dahulu di dalam Kubur Sebelum Mayat di Kebumikan

Berhubung dengan pandangan kebanyakan ulama-ulama Kota Bharu di dalam periodisasi itu seperti Haji Ibrahim, bahawa sunat ulama tidur di dalam kubur sebelum diturunkan mayat. Haji Wan Musa juga berpendapat sebaliknya. Bagi beliau Hadith yang dipegang oleh ulama-ulama lain seperti yang ternyata di dalam kitab-kitab dan satu daripada kitab-kitab itu ialah “Wirdul Zawahir Lihilil al fazi Akdil jawahiri’ adalah Hadith lemah dan tanpa periwayatnya.

Pertelingkahan pendapat di dalam hal ini juga berlaku dengan secara tidak langsung.

Tuan Tabal (1840-1891)

Nama sebenar beliau ialah Haji Abdul Samad Bin Muhammad Saleh al-Kelantani .Sesetengah kajian menyatakan nama penuh beliau ialah Haji Wan Abdus’ Shamad bin Wan Muhammad Shalih bin Wan ‘Abdul Lathif al-Fathani. Ulama’ yang masyhur ini dilahirkan pada sekitar tahun 1816 atau 1840, tarikh sebenar kelahiran beliau masih lagi menjadi pertikaian para pengkaji sejarah.

Beliau dilahirkan di Kampung Tempoyak, Tabal yang pada ketika itu berada dalam jajahan  takluk negeri Kelantan. Sekarang Tabal dikenali sebagai Tak Bai yang berada didalam wilayah Narathiwat, Selatan Thailand. Wujudnya gelaran Tuan Tabal ke atas dirinya kerana beliau berasal dari Tabal. Sudah menjadi kelaziman di dalam tradisi masyarakat Islam Kota Bharu apabila munculnya seorang ulama’ masyhur, maka ulama’ itu akan akan diberi gelaran nama tempat asal kampungnya.

Menurut sumber mutawatir dari penduduk kampung Tabal, Tuan Tabal berketurunan Wan Husein Telok Manok iaitu pendiri Masjid Telok Manok, antara masjid tertua di Patani, Thailand. Tidak dapat dinafikan bahawa Tuan Tabal adalah termasuk dalam lingkungan kekeluargaan besar para ulama’ Patani yang terkenal seumpama Syeikh Daud bin Abdullah al-Fatani, Syeikh Zainal Abidin bin Muhammad al-Fatani, Syeikh Muhammad bin Ismail ad-Daudi al-Fatani, Syeikh Ahmad bin Muhammad Zain al-Fatani, dan lain-lain.

Beliau mendapat pendidikan awal daripada ayahandanya sendiri iaitu Haji Muhammad Saleh yang merupakan seorang yang alim dan wara’ yang juga seorang Imam dikampungnya. Menurut beberapa sumber, beliau menuntut ilmu di pondok yang menjadi institusi pengajian agama pada waktu itu ketika di Patani dan kemudiannya menuntut pula dengan Tuan Guru Haji Hasan Besut di Terengganu.

Tuan Tabal telah pergi ke Makkah untuk mengerjakan haji dan menziarahi makam Rasulullah dan seterusnya menetap di Makkah beberapa tahun untuk mendalami ilmu agama. Antara ilmu agama yang dipelajarinya ketika di Makkah ialah Ilmu Fiqh, Usuluddin, Tasawuf, Tafsir, Hadis dan Mantiq. Ketika di Makkah beliau berguru dengan Sheikh Sulaiman Hasbullah al-Makki, Sheikh Abdul Qadir bin Abdul Rahman,  Sheikh Ibrahim al-Qadhi Salleh ar-Rashidi dan banyak lagi gurunya yang tidak dapat dikesan.

Dari gurunya Sheikh Ibrahim al-Qadhi Salleh ar-Rashid atau lebih masyhur dikenali sebagai Sidi Ibrahim ar-Rashid yang merupakan murid dan sahabat kepada Sidi Ahmad Bin Idris (r.h) yang padanya disandarkan Tariqat Ahmadiah Idrisiah.  Dari Sidi Ibrahim inilah beliau mempelajari ilmu tasawuf dan seterusnya menerima Tariqat Ahmadiah dan Tuan Tabal merupakan generasi kedua kepada tariqat ini.  Beliau merupakan rakan seperguruan kepada Sidi Muhammad Dandarawi, Tok Wan Ali Kutan dan Sheikh Ahmad al-Fathani.

Sekembalinya dari Makkah pada sekitar tahun 1860, beliau mula mengajar di kampungnya dan beberapa tempat lain. Beliau kemudiannya berpindah ke Kota Bharu, menurut beberapa sumber kedatangan beliau ke Kota Bharu atas jemputan seorang kerabat diraja Kelantan.  Di Kota Bharu beliau mendirikan Surau di Lorong Tok Semian sebagai tempat beliau menyampaikan ilmu agama. Menurut tarikh tersebut, terbukti Tuan Tabal adalah orang pertama yang membawa masuk Tarekat Ahmadiah Rashidiah ke Kelantan secara khusus dan ke Tanah Melayu secara umumnya.

Di Kota Bharu jugalah beliau bertemu jodoh dengan Hajah Wan Kalthum @ Wan Som anak kpd Tok Semian atau nama sebenarnya Haji Wan Abdul Rahman Bin Lebai Muda seorang jurutulis kpd Sultan Muhammad ke-2.  Hasil perkahwinannya dengan Hajah Wan Kalthum  beliau memperoleh 6 orang anak iaitu Wan Muhammad@Ahmad, Wan Musa, Nik Omar, Wan Abdullah, Wan Aishah dan Wan Fatimah. Manakala hasil perkahwinan beliau dengan Hajah Baru pula dikurniakan 2 orang anak iaitu Che Mat dan Che Wok.

Tuan Tabal merupakan antara ulama’ Tanah Melayu yang menghasilkan karya agung kitab jawi yang meliputi setiap aspek ilmu shariah, namun kebanyakannya lebih tertumpu pada ajaran Tasawuf. Dikatakan beliau hanya menyebarkan Tarekat Ahmadiah Rashidiah hanya kepada murid dan ahli keluarga sahaja, namun pengamalan beliau diketahui umum oleh masyarakat Kota Bharu termasuklah Sultan. Beliau tidak meletakkan syarat atau baiah mahupun ijazah bagi masyarakat awam untuk mengamalkan zikir asas Tarekat Ahmadiah, bagi beliau sesiapa sahaja bebas mengamalkan Tarekat ini. Antara bukti Tuan Tabal menyebarkan Tarekat ini dapat dilihat dalam surat Sultan Kelantan kepada Sheikh Ahmad al-Fatani :

”… orang yang dahulu beberapa banyak terima Thariqat Rasyidi, seperti Tuan Haji Abdus Shamad Tabal …”

Namun begitu, Tuan Tabal tidaklah menjadikan Tarekat Ahmadiah Rashidiah sebagai topik asas pengajaran beliau dipondoknya. Sebaliknya beliau lebih menumpukan kepada ilmu-ilmu shariah seperti fiqh ibadah dan juga ilmu tazkiyatun nafs (tasawuf) secara umum. Semasa hayatnya, Tuan Tabal telah menghasilkan beberapa buah karya penulisan dalam bentuk kitab. Antara kitab tulisannya yang ulung atau magnum opus ialah kitab Minhatul Qarib yang membicarakan ilmu Tauhid, Fiqh dan Tasawuf yang mana teknik penulisan yang menggabungkan ketiga-tiga cabang ilmu Islam ini menyerupai karya Imam al-Ghazali, Ihya’ Ulumuddin dimana gaya penulisan seperti ini jarang dipraktik oleh ulama’ tanah melayu ketika itu. Antara kitab-kitab tulisan Tuan Tabal adalah seperti berikut :

  1. Minhatul Qaribul Mujib Wa Mughnir Raaghibin Fi Taqreeb
  2. Jala’ al-Qulub Bi Zikrillah
  3. Kifayatul ‘Awwam fi ma Yajibu ‘alaihim Min Umuril Islam
  4. Munyatul Ahlul Awbah Fi Bayani Taubah
  5. Bab Harap
  6. Bidayatul Ta’alimul ‘Awwam Fi Tarafin Min Arkanil Islam
  7. Munabbahul Ghafilin
  8. Munyatul Muridin fi Ba’di ausaf Saiyidil Mursalin yang dikatakan kitab terjemahan dari Risalah Shaykh Abdul Aziz Dabbagh.

Diantara murid Tuan Tabal yang kemudiannya menjadi ulama’ yang mayshur ialah Haji Nik Wan Daud bin Wan Sulaiman (Imam dan Mufti Pertama Negeri Kelantan ), Hakim Nik Abdullah bin Raja Zainal, Haji Wan Salleh (Mufti Negeri Terengganu), Tok Kenali dan termasuklah anak-anaknya sendiri yang terkenal seperti Haji Wan Musa (Mufti Negeri Kelantan ke-3), Haji Wan Abdullah Khatib dan Haji Wan Muhammad (Mufti Negeri Kelantan ke-4).

Beliau amat dikenali sebagai ulama’ yang menggabungkan kedua-dua disiplin ilmu agama iaitu Ilmu Shariah dan Haqiqah sehingga beliau di beri pujian sebagai Ulama’ Haqiqah alArif billah al-Jami’ Bayn Shariah wal Haqiqah. Tokoh ulama’ yang ‘arif billah ini akhirnya dipanggil menghadap rabbul Jaleel pada sekitar tahun 1891 M dan dimakamkan di perkuburan Banggol, Kota Bharu, Kelantan.

makam tuan tabalMakam Tuan Tabal di Tanah Perkuburan Banggol, Kota Bharu, Kelantan.

Telah banyak penulisan tentang Tuan Tabal ditulis oleh pelbagai penulis dan pengkaji di peringkat Malaysia mahupun antarabangsa seperti William Roff, Mark Sedgwick, Haji Wan Muhammad Saghir Abdullah, Hj Nik Abdul Aziz Bin Hj Nik Hasan, Abdullah Alwi, Hamdan Hassan, Prof. Che Zarrina Shaari (anak Ustaz Shaari Tarekat Ahmadiah Atas Banggol), Prof Dr Ahmad Zaki Berahim (UM) dan banyak lagi.

** for english version you may refer to this link Tuan Tabal

Sidi Ibrahim ar-Rashid (1813-1874)

Nama penuh beliau adalah Ibrahim ibn Soleh al-Qahnibi ibn Abdur Rahman Qalubah ibn Muhammad ibn Haj ibn Muhammad ibn Ahmad ibn Uwais ibn Muhammad ibn Bisyarah ibn Habib ibn Duwaih ibn Sultan ibn Ghulamullah al-Akbar ibn Maqbul ibn ‘Abdul ibn al-Imam al-Hammam Ahmad al-Zaila’I ibn ‘Umar al-Haddad ibn Muslim ibn Saiyidina ‘Aqil ibn Abu Talib (abang kepada Saiyidina ‘Ali ibn Abu Talib).

Gelaran Ar-Rashid itu diberikan kepada beliau kerana beliau telah dikurniakan Allah keistimewaan menjadi ulama dan mengetahui segala ilmu aqaid, padahal umurnya masih muda lagi. Dilahirkan pada pertengahan Rejab tahun 1813 Masihi (1228 H) di wilayah Duwaih Sudan (berhampiran dengan bandar Khourtum).

Semasa kecilnya, ketika beliau sedang tidur, tiba-tiba datang cahaya yang mengejutkan hatinya. Beliau kemudian memberitahu ayahnya dan ayahnya menerangkan perihal mimpinya itu kepada ayahnya dan ayahnya menerangkan bahawa itu adalah merupakan hasil daripada karomah Syeikh Ahmad Idris. Sejak itu, beliau kerap teringat kepada Syeikh Ahmad Idris. Ayah beliau kemudiannya membawanya bertemu dengan Muhammad al-Mirghani, wakil Syeikh Ahmad Idris di Sudan pada waktu itu. Tetapi, Muhammad al-Mirghani tidak mahu mengajar tarekat Ahmadiah kepada beliau kerana itu adalah amanah dari gurunya. Oleh kerana hati beliau sangat ingin bertemu Syeikh Ahmad Idris, beliau bertolak ke tanah Hijaz, tetapi Syeikh tersebut telah mengembara ke Sabya, Yaman. Lalu beliau pun terus berlayar ke Yaman. Beliau tiba di Sabya pada waktu malam dan terus ke rumah Syeikh Ahmad Idris. Syeikh tersebut memberikan keistimewaan kepadanya dengan bermalam di rumah syeikh tersebut.
Beliau telah tinggal di Sabya selama 5 tahun dan 5 bulan untuk belajar dan berkhidmat kepada Syeikh Ahmad ibn Idris . Beliau merupakan salah satu murid Syeikh Ahmad Idris yang termuda. Hubungan beliau dengan Syeikh Ahmad ibn Idris dikatakan sangat rapat dan istimewa. Dikatakan bahawa Syeikh Ahmad bin Idris wafat dalam keadaan kepalanya terletak di atas lutut Syeikh Ibrahim Ar-Rashid (ada dikatakan peha atau dada menurut sesetengah riwayat yg lain).
Syeikh Ibrahim Ar-Rashid juga pernah berjumpa dengan Rasulullah s.a.w. Dalam pertemuan itu, beliau telah menerima beberapa amalan zikir daripada Rasulullah s.a.w. Sebab itulah terdapat beberapa amalan Syeikh Ibrahim yang tidak pernah diajar oleh Syeikh Ahmad ibn Idris. Ia adalah amalan-amalan yang diterima secara langsung daripada Rasulullah tanpa perantaraan. Maka bertambahlah nisbah tarekat ini dengan sebagai tarekat Ahmadiyah Ar-Rashidiyah.
Beliau kemudiannya berpindah ke Mesir dan menubuhkan zawiyah di Luxor dan Donqola dan kemudiannya berpindah ke Mekah. Di Mekah, beliau menghadapi tuduhan menyeleweng dari ulama’ di sana. Tetapi situasi ini dapat dihadapi dengan tenang dan beliau berjaya membuktikan kebenaran amanah tarekat yang dipikulnya.  Ini menyebabkan beliau lebih terkenal hinggalah rombongan haji dari India menziarahi beliau dan membanjiri zawiyahnya. Seorang pengikutnya dari India telah menghadiahkan kepadanya wang sebanyak 1000 rupiah bagi membesarkan lagi zawiyah beliau.Ketika beliau menetap di Makkah inilah, Shaykh Abdul Samad atau Tuan Tabal mengambil Tarekat Ahmadiah dari beliau.
Syeikh Ibrahim al-Rashid meninggal dunia ketika berusia 63 tahun pada 9 Syaaban 1874 Masihi (1291 H). Beliau telah dikebumikan di kawasan perkuburan Ma’la di Makkah setelah disembahyangkan di Masjidil Haram.

Sidi Ahmad Bin Idris (1760-1837)

Tarekat Ahmadiyyah atau Idrisiyyah adalah sebuah Tarekat yang muncul dan berpusat di Wilayah Asir, Arab Saudi pada akhir dasawarsa kedua abad ke 19 M. didirikan oleh Sidi Ahmad Bin Idris al-Hasani al-Araisyi al-Fasi berketurunan Rasulullah S.A.W dari Saidina Hasan Bin Ali (r.a).

Sidi Ahmad Bin Idris dilahirkan didalam sebuah keluarga yang mulia dan terhormat di Maysur di daerah al-‘Arayish (Larache) pesisir pantai Maghribi (Morocco) yang menghadap laut Atlantik. Beliau dilahirkan pada bulan Rajab sekitar tahun 1173 H / February-March 1760M, mengikut keturunannya, beliau dilahirkan pada tahun 1163H. Beliau berketurunan Imam Idriss Bin Abdullah al-Mahd dari Dinasti Shariff Idrissi yang menjadi pemerintah Kota Fez, Morocco. Setelah tamat pendidikan asas dalam al-Quran, Sidi Ahmad menuntut ilmu di Madrasah Masjid Qarawiyyin pada umur 20 tahun. Di situlah beliau belajar pelbagai cabang ilmu agama dibawah bimbingan ramai ulama termasuklah Sidi Muhammad at-Tawdi Ibn Souda (wafat 1794M), al-Majidri as-Shinqiti, Sidi Abdul Wahab at-TAzi (wafat 1783M) dan Abul Qasim al-Wazir. Di antara gurunya yang lain juga termasuklah Abdul KArim Yazghi (1784M) dan Mohammad Tayyeb ibn Kiran (wafat 1812M). Antara karya yang dipelajari oleh Sidi Ahmad ialah karya tokoh hadis yang ulung,  Ibn Hajar al-‘Asqalani ,  Asanid of Ibn Suda ketika di Mesir dan banyak lagi.

Daripada guru-gurunya yang tersebut di atas juga beliau mengambil jalan tasawuf tarekat sufi  seperti Tarekat Khadiriya dari Abd Wahab at-Tazi, Tarekat Nasiriya Shaziliyah dari al-Wazir, dan melalui gurunya as-Shinqiti beliau mengambil Hizb as-Saifi yang dikatakan berasal dari Saidina Ali bin Abu Talib (r.a).  Dapatlah dibuat kesimpulan bahawa Sidi Ahmad mempelajari ilmu agama atau shariah secara formal yang lebih menumpukan pada ilmu Tafsir dan Hadis, dilengkapi pula oleh ilmu Tasawuf dan ikatan kesufian. Beliau yang kemudiannya mempunyai kumpulan pengikut atau pelajarnya sendiri yang mana mereka diajar supaya menentang perbuatan bida’ah yang banyak dilakukan oleh kumpulan Sufi atau Tarekat, dan menggesa supaya kembali kepada sumber asas Islam iaitu al-Qur’an dan Sunnah. Inilah yang ditekankan oleh beliau sepanjang hidupnya.

Dengan pegangannya terhadap al-Quran dan Sunnah yang tegar, beliau mengalami konflik dengan ulama’ Qarawiyin lalu meninggalkan bumi Fez untuk mengerjakan Haji, dan sejak itu beliau tidak lagi kembali ke Maghribi buat selama-lamanya. Dalam perjalanan ke Makkah, beliau singgah di Mesir sekitat tahun 1798M, di sana beliau menyampaikan ceramah perdana di Universiti al-Azhar, Kaherah yang dihadiri oleh begitu ramai hadirin. Dari situ, beliau mengumpulkan pengikutnya yang kemudian ikut serta bersamanya ke Makkah untuk menunaikan Haji pada sekitar penghujung tahun 1213H/1798M.

Ketika inilah beliau dikatakan bertemu dengan seorang tokoh ulama’ yang terkenal di Madinah ketika itu Muhammad Haya’ as-Sindhi  dan sempat berguru dengan ulama’ tersebut. Muhammad Haya’ as-Sindhi turut menekankan peri-pentingnya kembali kepada asas Islam iaitu Quran dan Sunnah serta memerangi bida’ah melampau yang dilakukan oleh kumpulan sufi dan tarekat pada ketika itu yang keluar dari landasan yang benar. Sedang Muhammad Haya’ sendiri merupakan pengikut Tarekat Naqsyabandi, beliau menggalakkan anak muridnya melakukan revolusi dalam tarekat dengan membuang unsur-unsur bida’ah dan khurafat.  Antara muridnya yang terkenal kontroversi ialah Muhammad bin Abdul Wahhab yang kemudian terkenal sebagai pengasas gerakan Wahabi. Jadi, Sidi Ahmad dan Ibn Abdul Wahab berkongsi guru yang sama tapi mereka berbeza dalam banyak perkara terutamanya dalam hal tasawuf.

Beliau menetap di Makkah  dan turut menyampaikan ilmu agama di Makkah. Beliau dihormati oleh Pemerintah Makkah ketika itu iaitu Shariff Ghalib Bin Musa yang menghadiahkan pada Sidi Ahmad sebuah rumah di al-Jaafariya, Makah untuk kegunaan Sidi Ahmad dan pengikutnya. Sharif Ghalib dihalau keluar oleh Wahhabi dibawah Sa’ud bin Abdul Aziz pada tahun 1803. Sidi Ahmad tetap di Makkah dan beliau juga dihormati oleh Sa’ud bin Abdul Aziz yang memberikan sepenuh penghormatan kepadanya serta memberi jaminan keselamatan pada pengikut Sidi Ahmad (ini berkemungkinan kerana Sidi Ahmad rakan seperguruan Shaykh Muhammad Abdul Wahhab).  Yang menariknya, Sidi Ahmad meninggalkan Makkah pada tahun 1813 dan gerakan Wahabi juga turut di halau atau dikalahkan oleh Mohammad Ali Pasha pada tahun yang sama. Seolah ada perkaitan antara keduanya.

Sidi Ahmad keluar dari Makkah menuju ke Mesir bersama pengikutnya. Namun pada 1817 beliau kembali semula ke Makkah dan menetap disana lebih kurang 10 tahun. Akibat konflik antara Sharif Ghalib yang rapat dengan Sidi Ahmad dengan Mohammad Ali Pasha, serta beberapa ulama’ Makkah yang tidak menyukai Sidi Ahmad, beliau kemudian keluar meninggalkan Makkah buat kali kedua dan kali ini menuju ke Yaman sementara muridnya as-Sanusi ditinggalkan di Makkah sebagai wakilnya disitu.

Reputasi Sidi Ahmad di Yaman amat baik dan beliau disanjung tinggi oleh ulama-ulama Yaman dan antara mereka ada yang membawa pemikiran yang hampir sama dengan Sidi Ahmad, iaitu pemikiran tajdid. Beliau menjadi tetamu kepada mufti di Yaman ketika itu, Abdul Rahman Bin Sulaiman al-Ahdal. Di Yaman, beliau menyampaikan ilmu agama, memberi sanad hadis dan ijazah kitab-kitab ulung seperti karya Ibn Hajar al-Asqalani dan lain-lain. Kredibiliti Sidi Ahmad disanjung oleh ulama’ Yaman yang terkenal ketika itu Imam Muhammad as-Shawkani. Ramai ulama’ di sana berguru dengan Sidi Ahmad.

Setelah mengembara selama 2 tahun dibumi Yaman, Sidi Ahmad menuju ke Sabya di Wilayah Asir yang sekarang berada dibawah Negara Saudi pada tahun 1828M. Beliau mengambil keputusan untuk bermastautin di Sabya dan ulama’ yang hebat ini akhirnya meninggal dunia di situ pada 21 Rajab 1253H bersamaan 21 Oktober 1837M.

maqam sidi ahmadMakam Sidi Ahmad Bin Idris (rahimahullah) di Sabya, ‘Asir, Saudi Arabia.

Perkembangan Tarekat Ahmadiah di Kampung Laut

Negeri Kelantan memang terkenal sebagai salah satu pusat pengajian utama agama Islam di Nusantara. Walaupun catitan sejarah mencatatkan Melaka sebagai negeri pertama di Tanah Melayu yang menerima agama Islam, namun bukti artifak lebih menunjukkan bahawa Islam lebih dahulu masuk dan disebarkan di Tanah Melayu melalui negeri-negeri Pantai Timur iaitu, Pattani, Kelantan, dan Terengganu. Salah satu buktinya ialah, masjid tertua di Tanah Melayu wujud di Kelantan iaitu Masjid Kampung Laut yang sekarang mencecah usia 500 tahun.

Masjid Tua Kampung Laut yang kini dipindahkan ke Nilam Puri, Kota Bharu.

Kedudukan geografi Kampung Laut yang berdekatan muara Sungai Kelantan menjadi tarikan pedagang dan mubaligh agama Islam untuk singgah. Ini menjadikannya tempat tumpuan utama para pendatang dari luar di negeri Kelantan. Sejarah lanjut mengenai peranan Kampung Laut dalam pendidikan agama dan politik Kelantan akan diceritakan didalam siri yang lain, insya Allah.

Tariqah Ahmadiah di Kampung Laut

Fasa Pertama

Individu pertama membawa masuk aliran tarekat sufi Ahmadiah Idrisiah ini ialah Shaykh Abdul Samad Bin Muhammad Salleh al-Kelantani yang lebih dikenali sebagai Tuan Tabal ( wafat tahun 1891) kerana beliau lebih awal pulang ke Tanah Melayu berbanding ulama’ lain yang turut menyebarkan aliran tarekat yang sama. Oleh itu, adalah dipercayai Tarekat Ahmadiah mula disebarkan di Kampung Laut sekitar tahun 1870-an setelah kepulangan Tuan Tabal dari Makkah pada tahun 1860-an. Tarekat ini hanya diajarkan pada ahli keluarga dan murid-muridnya yang rapat sahaja.

Fasa Kedua

Mufti Haji Wan Musa

Selepas Tuan Tabal meninggal dunia, Tarekat Ahmadiah dikembangkan oleh anak-anaknya terutama Mufti Haji Wan Musa (wafat 1939). Selain memiliki pondoknya sendiri di Kota Bharu, Mufti Haji Wan Musa turut mengajar ilmu agama di Kampung Laut. Beliau sering berulang-alik ke Kampung Laut untuk mengajar di Masjid Kampung Laut dan juga surau anak murid bapanya ( Wan Zakaria) sekitar Kampung Laut. Beliau mempunyai murid yang ramai dari seluruh pelosok Nusantara.

Sidi Azhari

Sezaman dengan Mufti Haji Wan Musa ialah Sidi Azhari atau Sidi Muhammad Azhari juga dikenali oleh sesetengah masyarakat Kelantan sebagai Sidi Ahmad Sudan, murid kepada Sidi Muhammad Dandarawi. Beliau datang ke Kelantan seawal 1900 untuk menyebarkan agama Islam sekaligus menyebarkan Tarekat Ahmadiah. Kedatangan beliau disambut baik oleh Mufti Haji Wan Musa dan mewakafkan rumah beliau di Kampung Laut kepada Sidi Azhari dan isterinya bertujuan supaya dijadikan pusat penyebaran dakwah oleh Sidi Azhari. Kisah Sidi Azhari ini terkenal dikalangan warga tua Kampung Laut yang hanya memanggilnya sebagai Sidi dan isterinya sebagai Siti, ringkasnya Sidi dan Siti. Sidi Azhari tidak hanya disanjung oleh masyarakat Kampung Laut, bahkan beliau turut dikenali dan disanjung oleh penduduk Kota Bharu sebagai ulama’ besar dan wali yang berkat. Namun disebabkan beberapa krisis dan konflik berlaku antara beliau dan Mufti Haji Wan Musa, beliau kemudiannya pulang ke Makkah dan menetap di sana.

Shaykh Muhammad Said al-Linggi

Hanya lewat beberapa tahun selepas kedatangan Sidi Azhari ke Kelantan, hadir pula seorang ulama’ besar Tanah Melayu iaitu Shaykh Muhammad Said al-Linggi atau lebih dikenali oleh masyarakat Kelantan sebagai Haji Che ‘Id. Beliau turut menyebarkan Tarekat Ahmadiah di Kampung Laut atau lebih tepatnya di Kampung Pulau Kerbau didalam Mukim Kampung Laut. Terdapat beberapa kisah lisan masyarakat Kampung Laut yang menceritakan perihal madjzub mereka yang mengikut ratib atau hadrah Shaykh Muhammad Said ini. Namun, tempat penyebaran utama beliau bertempat di surau mertuanya iaitu Surau Haji Awang, Jalan Atas Banggol, Kota Bharu.

Fasa Ketiga

Selepas tahun 1940-an boleh lah dikategorikan sebagai fasa ketiga perkembangan Tarekat Ahmadiah di Kampung Laut apabila ketiga-tiga guru utama telah tiada dan meninggalkan bumi Kelantan. Tarekat Ahmadiah diteruskan oleh murid Mufti Haji Wan Musa yang juga sempat berguru dengan Sidi Azhari iaitu Tuan Guru Haji Wan Adam yang lebih dikenali sebagai Paksu Wan Adam oleh masyarakat setempat. Beliau mempunyai pondoknya sendiri di Kampung Laut dan memiliki murid-murid yang datang dari pelbagai daerah dan negeri di Tanah Melayu. Beliau memiliki dua buah surau yang dijadikan sebagai pusat pengajaran ilmu agama dan juga majlis zikir Ahmadiah.

Disamping Paksu Wan Adam, abang seibu beliau Wan Mamat dikenali Pakcik Mat Tok Bilal turut memainkan peranan.  Beliau mengambil tarekat ini dari anak Tuan Tabal , iaitu Tuan Guru Haji Wan Abdullah Khatib (adik kepada Mufti Hj Wan Musa) dan meneruskan amalan dan majlis zikir ahmadiah di suraunya sebelah hilir Kampung Laut.

Fasa Keempat

Pada peringkat ini, ianya lebih kepada kemerosotan pengaruh Tarekat Ahmadiah di Kampung Laut. Selepas kematian Tuan Guru Haji Wan Adam dan Arwah Pakcik Mat Tok Bilal, iaitu selepas tahun 1980-an, perkembangan Tarekat Ahmadiah hanyalah bertahan pada majlis zikir yang dibawa oleh generasi pelapis. Sekarang, yang masih aktif hanyalah Tarekat Ahmadiah yang dibawa oleh Tuan Guru Haji Wan Adam iaitu aliran Tuan Tabal. Hanya satu surau yang masih mengadakan majlis ratib atau hadrah Tarekat Ahmadiah di Surau Haji Wan Adam yang dipimpin oleh anak beliau, Tuan Haji Mohd Nordin.

Begitulah sejarah ringkas perkembangan Tarekat Ahmadiah Idrisiah di Kampung Laut yang boleh dibahagikan kepada 4 fasa. Sejarah yang lebih detail berkenaan tokoh-tokoh atau Shaykh Tarekat Ahmadiah yang disebut di atas akan dihuraikan lebih lanjut didalam entri yang akan datang.